Tunel Tygrysu (Dicle Tüneli) — asyryjskie płaskorzeźby u źródeł Tygrysu

Diyarbakır AtrakcjeTunel Tygrysu (Dicle Tüneli) — asyryjskie płaskorzeźby u źródeł Tygrysu

Tunel Tigris – zaginione źródła wielkiej rzeki w górach Wschodniego Tawru

Tunel Tygrysu (Dicle Tüneli, niem. Tigristunnel) to pomnik przyrody i archeologii w prowincji Diyarbakır w południowo-wschodniej Turcji, w górach Wschodniego Tawru. Tutaj, w wąskim wąwozie, jedno ze źródeł rzeki Tygrys przedziera się przez masyw wapienny długim podziemnym korytarzem, tworząc rzadkie zjawisko przyrodnicze — tunel krasowy, przez który płynie prawdziwa górska rzeka. Jednak Tunel Tygrysu słynie nie tylko ze względów geologicznych: na jego ścianach zachowały się asyryjskie inskrypcje klinowe i płaskorzeźby z IX wieku p.n.e., pozostawione przez królów Tiglat-Pilesera I i Salmanasara III, którzy osobiście tu przebywali, uznając źródło Tygrysu za krańce znanego świata. Jest to jedno z najodleglejszych i najtrudniej dostępnych świadectw cywilizacji asyryjskiej, swego rodzaju „podpis wielkich królów” u progu Mezopotamii.

Historia i pochodzenie

Tigris — obok Eufratu — jest jedną z dwóch wielkich rzek, między którymi narodziły się cywilizacje sumeryjska i akadyjska. Dla starożytnych Mezopotamczyków źródło Tigrisu miało znaczenie mitologiczne: uważano je za granicę zamieszkanego świata, wejście w góry, a jednocześnie symbol płodności. Królowie asyryjscy, którzy założyli pierwsze imperium światowe, wielokrotnie wyruszali na wyprawy wojenne na północ, w góry Nairi i Urartu, i docierali do tych miejsc.

Pierwszym z władców, którzy pozostawili tu inskrypcję, był Tiglat-Pileser I (panował ok. 1114–1076 r. p.n.e.). Trzykrotnie osobiście dotarł do „źródeł Tygrysu” i nakazał wyryć na skale w pobliżu tunelu pamiątkową inskrypcję klinową oraz relief ze swoim wizerunkiem. Około dwa stulecia później, w IX wieku p.n.e., przybył tu Salmanasar III (859–824 p.n.e.) — jeden z najbardziej wojowniczych królów Asyrii. On również wyrył na skałach kilka płaskorzeźb i szczegółowo opisał swoją podróż w tak zwanych „Czarnych obelisku” oraz kronikach znalezionych w Kalchu (współczesny Nimrud). Teksty te wspominają o „ujściu rzeki” oraz obrzędach, które król odprawił przy samym tunelu, składając ofiary bogom Aszszuru i Adadowi.

W starożytności tunel i źródła Tigrisu zostały zapomniane przez Europejczyków, a w średniowieczu pozostawały znane jedynie lokalnej ludności – Kurdom i Ormianom, którzy wykorzystywali okoliczne jaskinie jako schronienia. Miejsca te zostały ponownie odkryte dla nauki w latach 60. XIX wieku przez angielskich podróżników Henry'ego Layarda i Horasa Rassama, poszukujących w Kurdystanie asyryjskich zabytków. Szczegółowe badania przeprowadziły niemieckie ekspedycje w latach 1899 i 1937. Obecnie miejsce to znajduje się w górach między powiatami Lije i Hazro, na wysokości około 1450 m n.p.m., i nadal jest uważane za jeden z najmniej odwiedzanych zabytków Turcji.

Architektura i co warto zobaczyć

Tunel Tygrysu — miejsce, gdzie architektura natury i człowieka spotykają się w jednym punkcie. Sam podziemny korytarz jest dziełem procesów krasowych: przez miliony lat woda rozpuszczała wapień, aż wyżłobiła w nim kanał o długości około kilometra, którym obecnie płynie jedno ze źródeł Tygrysu.

Naturalny tunel i jego ujście

Głównym punktem trasy jest ujście rzeki z tunelu. Tutaj woda wyrywa się z ciemnego łuku, otoczonego jasnoszarym wapieniem, i pędzi po żwirowym korycie w dół, do zielonej doliny. Wysokość sklepienia przy wejściu sięga 8–10 metrów, a szerokość – do 15 metrów. Do tunelu można wejść tylko latem, kiedy poziom wody jest minimalny, i to tylko na niewielką odległość: dalej potrzebny jest sprzęt i doświadczony przewodnik.

Asyryjskie płaskorzeźby i inskrypcje

Głównym skarbem historycznym są dwie płaskorzeźby na skałach przy wejściu do tunelu oraz w niewielkiej jaskini nad nim. Na pierwszej przedstawiono króla zwróconego w prawo, z uniesioną ręką — charakterystyczna ikonografia asyryjskich monarchów w pozie oddawania czci bogom. Nad postacią i obok niej wyryto tekst w piśmie klinowym, w którym król nazywa siebie „królem wszechświata, królem czterech stron świata”. Relief ten przypisuje się Tiglat-Pileserowi I. Drugi relief, o późniejszym stylu i w lepszym stanie zachowania, odnosi się do Salmanasara III. Oba reliefy uległy znacznemu zniszczeniu w wyniku wietrzenia, jednak sylwetki i część inskrypcji są nadal czytelne. Wewnątrz jaskini nad tunelem znajduje się trzecia inskrypcja, uzupełniająca ten kompleks.

Otaczający krajobraz

Dolina, do której wpada Tygrys, to wąski kanion ze stromymi zboczami porośniętymi dębami i jałowcami. Nad nim wznoszą się odnogi Wschodniego Tawru — masywu, który pozostaje jednym z najbardziej dziewiczych w Turcji. Z najwyższych punktów szlaku rozciąga się panorama kilku równoległych grzbietów i płaskowyżów, po których w starożytności przebiegały szlaki handlowe i wojskowe z Asyrii do Urartu. W pobliżu znajdują się również inne zabytki: pozostałości fortec i grobowców naskalnych, pochodzących prawdopodobnie z wczesnej epoki żelaza.

Związek z innymi zabytkami asyryjskimi

Tunel Tygrysu należy do grupy wysokogórskich zabytków asyryjskich wraz z reliefami w Egil (starożytnym Tuszpan, nad brzegiem zbiornika wodnego) i Birklen. Wszystkie one powstały w wyniku wypraw królów asyryjskich na północ i tworzą swego rodzaju „szlak pamięci”, wzdłuż którego władcy imperium zaznaczali swoje roszczenia terytorialne.

Ciekawostki i legendy

  • Tiglath-Pileser I w jednym z napisów przechwala się, że jest „pierwszym z królów, który dotarł do źródła Tigrisu”, podczas gdy w rzeczywistości przed nim bywali tu władcy z wcześniejszych epok — jednak nie ma na to pisemnego potwierdzenia.
  • W lokalnej tradycji kurdyjskiej tunel uważany jest za „bramę do podziemnego królestwa”; dawniej pozostawiano tu dary dla duchów rzeki, prosząc o dobre zbiory i obfite deszcze.
  • Na reliefie Salmanasara III obok postaci króla widoczne są ślady wizerunków bogów Aszszura i Adada – bóstw odpowiedzialnych za wojnę i burzę. Jest to niezwykle rzadki przypadek, kiedy ikonografia asyryjska zachowała się pod gołym niebem tak daleko od centrum imperium.
  • Z tego źródła (Birkleyn) wypływa jeden z dwóch głównych strumieni tworzących Tigris; drugi przybywa z północnego zachodu, a łączą się one poniżej Lidge.
  • Szczegółowy opis asyryjskich ceremonii przy tunelu znajduje się w tak zwanej „inskrypcji z brązowych bram Balawata” — reliefowych pasach znalezionych w Nimrudzie i obecnie przechowywanych w British Museum.
  • Ze względu na trudny dostęp miejsce to przez długi czas nie było chronione: w XX wieku część inskrypcji uległa zniszczeniu w wyniku prac wyburzeniowych podczas budowy lokalnej drogi.
  • Obecnie Tunel Tygrysa znajduje się na wstępnej liście światowego dziedzictwa UNESCO pod ogólną nazwą „Źródła Tygrysa – reliefy Birken/Birklenin”.

Jak dojechać

Tunel Tygrysa położony jest w górach między okręgami Lice i Hazro w prowincji Diyarbakır, 90 km na północny wschód od miasta Diyarbakır. Najbliższe lotnisko to Diyarbakır (DIY) z regularnymi lotami ze Stambułu i Ankary. Z Diyarbakyr do Lice prowadzi asfaltowa autostrada; w samym Lice warto wynająć lokalnego kierowcę z jeepem lub samochodem 4×4 — ostatnie 10–15 km drogi to drogi gruntowe, zwłaszcza po deszczu. Piesze podejście z najbliższej wsi zajmuje około godziny szlakiem wzdłuż potoku. Nie zaleca się samodzielnego wchodzenia: szlak jest słabo oznakowany, a bez lokalnego przewodnika łatwo przegapić charakterystyczne elementy terenu. Najlepiej zaplanować wizytę jako jednodniową wycieczkę z Diyarbakyr, wyruszając wcześnie rano, aby wrócić przed zmrokiem.

Wskazówki dla podróżnika

Najlepszy czas to koniec czerwca – wrzesień, kiedy poziom wody pozwala zbliżyć się do samego tunelu i obejrzeć reliefy. Wiosną droga jest często wymyta, a zimą wysoko w górach leży śnieg. Weź solidne buty trekkingowe, latarkę (w tunelu jest ciemno nawet w ciągu dnia), zapas wody i lekką kurtkę — nad wodą jest chłodno nawet w letnie upały. Sprzęt do poruszania się po wodzie (gumowe kalosze lub sandały trekkingowe) znacznie ułatwi dotarcie do napisów. Prosimy o szacunek dla tego miejsca: asyryjskie płaskorzeźby są delikatne, dotykanie ich, a tym bardziej wykonywanie odbitek, jest surowo zabronione. Nie zostawiaj śmieci i nie rozpalaj ognisk w dolinie. Przed wyjazdem sprawdź w biurze turystycznym w Diyarbakyrze aktualną sytuację: region ten był w przeszłości strefą niestabilności i czasami konieczne jest uzyskanie pozwolenia od żandarmerii. Połącz wizytę z zwiedzaniem starożytnego miasta Diyarbakır (obiekt UNESCO), jego bazaltowych murów, mostu On Gözlü i ogrodów Hevsel. Tunel Tygrysu — miejsce dla podróżników, którzy cenią sobie nie tyle komfort, co autentyczność: tutaj historia rozbrzmiewa bez scenografii, w szumie rzeki i szeleście wiatru wśród wypalonych skał.

Twoja wygoda jest dla nas ważna, kliknij wybrany znacznik, aby utworzyć trasę.
Spotkanie na rzecz minut przed rozpoczęciem
Wczoraj 17:48

Również na temat

Cyaneae (Kiane) — miasto sarkofagów w Licii, niedaleko Demre
Cyaneae (Kiane) — miasto sarkofagów w Licii, niedaleko Demre
Wczoraj 17:48
Güvenpark w Kızılay – pomnik Bezpieczeństwa i serce Ankary
Güvenpark w Kızılay – pomnik Bezpieczeństwa i serce Ankary
Wczoraj 17:48
Stara meczet (Mersin) — historia i architektura Eski Cami
Stara meczet (Mersin) — historia i architektura Eski Cami
Wczoraj 17:48
Bagaran – starożytna stolica Armenii w prowincji Kars
Bagaran – starożytna stolica Armenii w prowincji Kars
Wczoraj 17:48
Często zadawane pytania — Tunel Tygrysu (Dicle Tüneli) — asyryjskie płaskorzeźby u źródeł Tygrysu Odpowiedzi na często zadawane pytania dotyczące Tunel Tygrysu (Dicle Tüneli) — asyryjskie płaskorzeźby u źródeł Tygrysu. Informacje o działaniu, możliwościach i korzystaniu z serwisu.
Tunel Tygrysu (Dicle Tüneli) — to zabytek przyrodniczo-archeologiczny w prowincji Diyarbakır w południowo-wschodniej Turcji. W tym miejscu jedno ze źródeł rzeki Tygrys przedziera się przez masyw wapienny podziemnym korytarzem krasowym o długości około kilometra. Oprócz geologicznej wyjątkowości, na skałach przy wejściu do tunelu zachowały się asyryjskie inskrypcje klinowe i reliefy z IX–XI wieku p.n.e., pozostawione przez królów Tiglat-Pilesara I i Salmanasara III. Jest to jedno z najtrudniej dostępnych i rzadko odwiedzanych miejsc historycznych w Turcji.
Przy wejściu do tunelu oraz w jaskini nad nim znajdują się dwa asyryjskie płaskorzeźby i kilka inskrypcji pisanych pismem klinowym. Pierwszy relief przypisuje się Tiglat-Pileserowi I (ok. 1114–1076 r. p.n.e.) i przedstawia króla w pozie oddającego cześć bogom wraz z tekstem, w którym nazywa siebie „królem wszechświata”. Drugi, późniejszy relief odnosi się do Salmanasara III (859–824 r. p.n.e.) i zawiera wizerunki bogów Aszura i Adada. Oba reliefy uległy erozji, jednak sylwetki i fragmenty inskrypcji są czytelne do dziś.
Tunel Tygrys nie jest jeszcze wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO, jednak znalazł się na liście wstępnej pod ogólną nazwą „Źródła Tygrysu – reliefy Birken/Birklenin”. Oznacza to, że Turcja oficjalnie zgłosiła ten obiekt do wpisania na listę i w przyszłości może on uzyskać status obiektu chronionego.
Najlepszy okres to czas od końca czerwca do września: poziom wody w rzece jest wtedy najniższy, co pozwala zbliżyć się do tunelu i obejrzeć ukształtowanie terenu. Wiosną droga jest często podmywana przez powodzie, a zimą w górach leży śnieg i dojazd jest praktycznie niemożliwy. Wizyta wiosną lub wczesną jesienią jest teoretycznie możliwa, ale wymaga wcześniejszego sprawdzenia stanu drogi.
Do tunelu można wejść tylko latem, kiedy poziom wody jest wystarczająco niski, i to jedynie na niewielką odległość od wejścia. Aby przedostać się w głąb, niezbędny jest specjalny sprzęt i doświadczony przewodnik: dalej tunel jest wypełniony wodą, a w środku panuje całkowita ciemność nawet w ciągu dnia. Bez odpowiedniego przygotowania i przewodnika nie zaleca się wchodzenia do środka.
Miejsce to uchodzi za jedno z najtrudniej dostępnych w Turcji. Ostatnie 10–15 km od Lidge to droga gruntowa, którą po deszczu można pokonać jedynie jeepem lub samochodem z napędem na wszystkie koła. Z najbliższej wsi do tunelu jest około godziny marszu słabo oznakowanym szlakiem wzdłuż potoku. Zdecydowanie odradza się samodzielną wizytę: bez lokalnego przewodnika łatwo przeoczyć ukształtowanie terenu, które dla niewprawnego oka jest nieoczywiste.
Prowincja Diyarbakir od dawna zaliczana jest do obszarów o podwyższonym ryzyku, a w niektórych okresach do odwiedzenia odległych regionów górskich wymagane było zezwolenie od żandarmerii. Przed wyjazdem koniecznie należy sprawdzić aktualną sytuację w biurze turystycznym w Diyarbakirze lub u lokalnego przewodnika — sytuacja może ulec zmianie.
Tunel Tygrysa należy do grupy wysokogórskich zabytków asyryjskich, obok płaskorzeźb w Egil i Birklen. Wszystkie one powstały w trakcie wypraw wojennych królów asyryjskich na północ i tworzą swego rodzaju „szlak pamięci” – serię punktów, w których władcy zaznaczali swoje roszczenia terytorialne. Artefakty związane z ceremoniami przy tunelu są przechowywane w Muzeum Brytyjskim jako część tzw. „brązowych bram Balawata”.
W kurdyjskiej tradycji ludowej tunel uważany jest za „bramę do podziemnego królestwa”. Dawniej mieszkańcy okolicznych wsi składali tu ofiary duchom rzeki, prosząc o obfite plony i obfite deszcze. Miejsce to postrzegano jako granicę między światem ludzi a światem podziemnym — co nawiązuje również do asyryjskich wyobrażeń o źródle Tigrisu jako krańcu świata zamieszkałego.
W dolinie i na zboczach wokół tunelu można znaleźć pozostałości fortec i grobowców naskalnych, prawdopodobnie pochodzących z wczesnej epoki żelaza. Z najwyższych punktów szlaku rozciąga się panorama grzbietów Wschodniego Tawru i płaskowyżów, przez które przebiegały starożytne szlaki handlowe i wojskowe. Wielu podróżników łączy wizytę w tunelu z zwiedzaniem Diyarbakiru — obiektu wpisanym na listę UNESCO, z bazaltowymi murami obronnymi, mostem On Gözlü i ogrodami Hevsel.
Zalecany minimalny czas zwiedzania samego tunelu i okolicznych formacji skalnych to około 90 minut. Biorąc pod uwagę dojście pieszo z wioski (około godziny w jedną stronę) oraz dojazd z Diyarbakiru, należy zaplanować cały dzień jako wycieczkę jednodniową: wyjechać z miasta wczesnym rankiem, aby wrócić przed zmrokiem.
Koniecznie: buty trekkingowe z antypoślizgową podeszwą, latarka (w tunelu jest ciemno nawet w ciągu dnia), zapas wody i lekka kurtka — nad wodą jest chłodno nawet latem. Gumowe kalosze lub sandały trekkingowe znacznie ułatwią podejście do napisów na mokrych kamieniach. Zabrania się dotykania reliefów i wykonywania na nich odbitek.
Instrukcja obsługi — Tunel Tygrysu (Dicle Tüneli) — asyryjskie płaskorzeźby u źródeł Tygrysu Instrukcja obsługi Tunel Tygrysu (Dicle Tüneli) — asyryjskie płaskorzeźby u źródeł Tygrysu zawierająca opis podstawowych funkcji, możliwości i zasad użytkowania.
Punktem wyjścia jest Diyarbakır — najbliższe duże miasto z lotniskiem (DIY), obsługujące regularne loty ze Stambułu i Ankary. Lot tutaj jest łatwiejszy i szybszy niż podróż transportem lądowym. Z Diyarbakyr do centrum powiatu Lice (Lice) prowadzi asfaltowa autostrada o długości około 90 km — podróż samochodem zajmuje około 1,5–2 godzin.
Przed wyjazdem warto odwiedzić biuro informacji turystycznej w Diyarbakırze lub skontaktować się z lokalnym przewodnikiem. Należy sprawdzić aktualną dostępność drogi do tunelu oraz czy wymagane jest zezwolenie od żandarmerii – w niektórych okresach jest ono konieczne, aby dostać się do odległych górskich rejonów prowincji. Ta czynność zajmuje niewiele czasu, ale może zaoszczędzić cały dzień.
W Lidze należy znaleźć kierowcę z jeepem lub samochodem z napędem na wszystkie koła: ostatnie 10–15 km do tunelu to droga gruntowa, która po deszczach jest nieprzejezdna dla zwykłych pojazdów. Jednocześnie warto umówić się z lokalnym przewodnikiem – bez niego łatwo przeoczyć asyryjskie reliefy, które nie są widoczne ze szlaku. Miejscowi dobrze znają trasę i mogą opowiedzieć o szczegółach, których nie ma w przewodnikach.
Od najbliższej wsi do miejsca, gdzie rzeka wypływa z tunelu, czeka nas około godziny marszu szlakiem wzdłuż potoku. Należy założyć buty trekkingowe z antypoślizgową podeszwą; gumowe kalosze lub sandały trekkingowe przydadzą się podczas przekraczania niewielkich odnóg rzeki. Weźcie latarkę, wodę i lekką kurtkę — nad wodą jest chłodno nawet w letnie upały. Wyjedźcie z Diyarbakiru wcześnie rano, aby dotrzeć do tunelu przed południem.
Przy ujściu rzeki z tunelu zwróć uwagę na sklepienie o wysokości 8–10 metrów i szerokości do 15 metrów — jego rozmiary robią ogromne wrażenie. Następnie wraz z przewodnikiem poszukaj dwóch asyryjskich płaskorzeźb: jednej na skale przy wejściu, drugiej — w jaskini nad tunelem. Przyjrzyjcie się inskrypcjom klinowym i wizerunkom królów – mimo erozji są one nadal czytelne. Do tunelu można wejść tylko latem i na niewielką odległość; dalsze przemieszczanie się wymaga specjalnego sprzętu. Zabrania się dotykania płaskorzeźb i wykonywania odbitek.
Warto wspiąć się szlakiem na najwyższe punkty trasy, skąd rozciąga się panoramiczny widok na grzbiety Wschodniego Tawru. Po drodze można dostrzec pozostałości fortec i grobowców naskalnych z wczesnej epoki żelaza. Należy tak zaplanować czas, aby wyruszyć w drogę powrotną nie później niż w południe: powrót do Diyarbakyr zajmie kilka godzin, a powrót po górskim, gruntowym odcinku w ciemnościach jest niewskazany.
Po powrocie do Diyarbakır warto poświęcić resztę dnia lub następny dzień na zwiedzanie samego miasta. Bazaltowe mury obronne (obiekt wpisany na listę UNESCO), most On Gözlü i ogrody Hevsel to miejsca, których nie można pominąć. Wizyta w Diyarbakırze stanowi doskonałe uzupełnienie wrażeń z tunelu: miasto zachowało warstwy tych samych cywilizacji — od wpływów asyryjskich po średniowiecze.